Hi-fi a high-end: na czym polega różnica i co jest tylko marketingiem

W skrócie: Hi-fi kiedyś oznaczało, że urządzenie spełnia oficjalną normę. Dziś to tylko słowo, które do niczego nie zobowiązuje. High-end nigdy nie był normą. To sposób patrzenia na muzykę grupy pasjonatów, a w sklepach przede wszystkim kategoria cenowa. Badania mówią jasno: największy wpływ na dźwięk mają kolumny i pomieszczenie. Przy dobrze zaprojektowanej elektronice i kablach różnice są małe albo żadne, jeśli porównuje się uczciwie. Drogie urządzenie może być piękne, dobrze zrobione i dawać radość. To, że zagra lepiej, nie jest jednak gwarantowane.

Hi-fi: słowo, które kiedyś coś gwarantowało

Hi-fi to skrót angielskiego high fidelity, czyli „wysoka wierność”. Chodzi o wierność oryginalnemu dźwiękowi: to, co wychodzi z kolumny, ma być jak najbliższe temu, co zostało nagrane.

W Niemczech w 1966 roku pojawiła się norma DIN 45500, która określała, co musi spełniać urządzenie, żeby wolno je było nazwać hi-fi. Była znana także w naszej części Europy i znawcy pamiętają ją do dziś. Na przykład:

Urządzenie	Co musiało spełnić (w uproszczeniu)
Wzmacniacz	pasmo od 40 do 16 000 Hz, zniekształcenia najwyżej 1 %, co najmniej 2 × 6 W
Kolumna	pasmo od 50 do 12 500 Hz, zniekształcenia najwyżej 3 % w średnicy i 1 % w sopranach, moc 10 W
Gramofon	kołysanie dźwięku najwyżej 0,2 %, pasmo wkładki 40 do 12 500 Hz
Magnetofon	pasmo 40 do 12 500 Hz, stosunek sygnału do szumu co najmniej 50 dB

Jak na swoje czasy było to przydatne. Kupujący wiedział, że dostanie przynajmniej przyzwoitą jakość. Dziś te wartości przebija prawie każde tanie urządzenie. Ludzkie ucho słyszy mniej więcej od 20 do 20 000 Hz, a kolumna grająca tylko do 12 500 Hz nikogo by dziś nie zachwyciła.

W 1996 roku normę zastąpiła europejska EN 61305. Ta mówi już tylko, jak mierzyć urządzenia, a nie jakie wyniki mają osiągnąć. Od tamtej pory słowo hi-fi nie jest chronione. Każdy może je napisać na pudełku.

Podobnie jest z dzisiejszymi naklejkami. Logo Hi-Res Audio producent kupuje od japońskiego stowarzyszenia na podstawie własnych danych. Mówi tylko, że urządzenie odtwarza pliki w wysokiej rozdzielczości i gra do 40 kHz, a nie, czy dobrze brzmi.

High-end: ruch, który zaczął się od słuchania

High-end nie jest ani normą, ani pojęciem technicznym. Powstał w Ameryce w latach 60. i 70. jako reakcja na to, jak oceniano wtedy sprzęt.

• J. Gordon Holt założył w 1962 roku magazyn Stereophile. Chciał, żeby urządzenia oceniano po tym, jak brzmią, a nie tylko według tabelek. Wymyślił wiele słów, którymi do dziś mówi się o dźwięku, na przykład „ciepły” albo „ostry” dźwięk.
• Harry Pearson założył w 1973 roku magazyn The Absolute Sound. Za wzorzec uznał muzykę na żywo: brzmienie prawdziwych instrumentów akustycznych w prawdziwym pomieszczeniu. Sprzęt oceniał według tego, jak blisko się do niej zbliża, a pomiarom niezbyt ufał.

Dlaczego wtedy miało to sens: w latach 70. sprzedawano wzmacniacze ze świetnymi liczbami w jednym pomiarze, które mimo to brzmiały źle, bo mierzono nie to, co trzeba. Słuchanie ujawniło problemy, które tabelki ukrywały. To prawdziwa zasługa high-endu.

Z czasem jednak „słuchaj, nie tylko mierz” zmieniło się w „pomiary nic nie znaczą”. Część prasy high-endowej do dziś odrzuca ślepe testy, czyli porównania, w których słuchacz nie wie, czego słucha. Co ciekawe, sam Holt napisał w 2007 roku, że high-end w latach 80. stracił wiarygodność właśnie dlatego, że odrzucił ślepe testy.

W sklepie high-end oznacza dziś głównie cenę. Wzmacniacz za 300 € to „hi-fi”, za 5 000 € to „high-end”. Targi High End, przez lata organizowane w Monachium, to największy pokaz takiego sprzętu na świecie.

Jak sprawdzić, co naprawdę słychać

Wyobraź sobie degustację wina. Gdy widzisz etykietę drogiego wina, smakuje ci lepiej. Nie dlatego, że kłamiesz, ale dlatego, że mózg miesza to, co czuje język, z tym, co wie. Z dźwiękiem jest tak samo. Dlatego w nauce porównuje się na ślepo: słuchacz nie wie, które urządzenie akurat gra.

Ważna jest też ta sama głośność. Jeśli jeden zestaw gra choćby o pół decybela głośniej, większość ludzi uzna go za lepszy, bardziej szczegółowy i żywszy, choć różnicy nie odbiera jako głośności. Wiele „słyszalnych różnic” w salonach to tylko ten efekt.

Co pokazały badania

• Toole i Olive (1994): 40 osób oceniało cztery kolumny raz na ślepo, raz widząc je. Gdy je widzieli, wyżej oceniali duże i drogie kolumny. Na ślepo mała tania kolumna wypadła nieco lepiej niż konkurentka za 3 600 dolarów. Doświadczeni słuchacze nie byli bardziej odporni na wpływ oczu niż pozostali.
• Olive (2003): 268 osób, wśród nich sprzedawcy, studenci i recenzenci, oceniało kolumny na ślepo. Prawie wszystkim podobały się te same kolumny. Wytrenowani słuchacze byli tylko dokładniejsi i szybsi. Ludzie mają więc podobny gust, gdy nie przeszkadza im cena i marka.
• Olive (2004): z pomiarów kolumny można z góry dość wiarygodnie przewidzieć, jak spodoba się ludziom. Dla 70 kolumn zgodność między przewidywaniem a prawdziwą oceną była wysoka (korelacja 0,86). Słychać przede wszystkim płaską charakterystykę, równomierne promieniowanie na boki i dobry bas. Floyd Toole napisał przy tym, że cena nie jest wiarygodnym wskaźnikiem jakości dźwięku.
• Meyer i Moran (2007): do drogich zestawów wstawili konwersję dźwięku do jakości CD i z powrotem. W 554 próbach słuchacze rozpoznali ją w 49,8 % przypadków, czyli przypadkowo. Późniejsze zestawienie wielu badań (Reiss, 2016) wykazało małą różnicę przy wysokiej rozdzielczości: wytrenowani słuchacze trafiali w około 60 % przypadków. Nie zero, ale też nie „różnica jak dzień i noc”.
• Kable (Greenhill, 1983): bardzo cienki kabel o rezystancji 1,8 Ω był słyszalny. Zwykłej linki dwużyłowej o przekroju około 1,3 mm² nie dało się na ślepo odróżnić od drogiego markowego kabla.
• Wzmacniacze: w porównaniach z wyrównaną głośnością i bez przesterowania ludzie zwykle nie rozróżniają dobrych wzmacniaczy. Znane wyzwanie Richarda Clarka z nagrodą 10 000 dolarów za rozpoznanie dwóch wzmacniaczy na ślepo według jego słów nigdy nie skończyło się wygraną.

Gdzie różnice są duże, a gdzie małe

Element zestawu	Typowe różnice między produktami	Słychać?
Pomieszczenie	w basie górki i dołki 10 do 20 dB	zawsze, bardzo wyraźnie
Kolumny	odchyłki charakterystyki o kilka dB, różne promieniowanie	tak, wyraźnie
Ustawienie kolumn	bas zmienia się o kilka dB	tak
Wzmacniacz lampowy z wysoką rezystancją wewnętrzną	charakterystyka zmienia się o około 1 dB zależnie od kolumny	często tak
Dobry wzmacniacz tranzystorowy, DAC	ułamki decybela, zniekształcenia poniżej 0,01 %	przy tej samej głośności zwykle nie
Kabel głośnikowy o odpowiednim przekroju	setne części decybela	nie
Kabel zasilający, „kierunek” kabla	mierzalnie nic	nie

Wynika z tego prosta zasada. Pieniądze i czas dają najwięcej tam, gdzie różnice są największe: w kolumnach, ich ustawieniu i akustyce pomieszczenia. Więcej o pomieszczeniu znajdziesz w artykule Pomieszczenie gra razem z tobą.

Cena i jakość: gdzie to przestaje działać

Do pewnej ceny drożej znaczy lepiej. Za 50 € dobrej kolumny nie kupisz. Potem jednak przychodzą malejące korzyści: każde kolejne euro daje mniej. W elektronice dochodzi to do skrajności, gdy drogie urządzenie mierzy gorzej niż tanie.

• Według pomiarów Audio Science Review przetwornik (DAC) za 6 000 dolarów miał zniekształcenia i szum mniej więcej na poziomie −75 dB. Przetworniki za 200 dolarów osiągają −110 do −117 dB, czyli są sto razy czystsze. Nawet −75 dB jest w muzyce pewnie niesłyszalne, ale cena nie oznacza tu jakości.
• Wzmacniacz lampowy za 15 000 dolarów dał w pomiarze magazynu Stereophile tylko 1,8 W przy 1 % zniekształceń. Recenzentowi mimo to się podobał.
• Odwrotnie: niektóre drogie urządzenia mierzą świetnie, na przykład wzmacniacz Benchmark AHB2 albo monitory studyjne Genelec. Drogie nie musi więc być złe. Cena po prostu niczego nie gwarantuje.

Czy high-end to tylko marketing?

Nie cały. Warto rozróżnić trzy grupy.

Co jest prawdziwe

• Dobre kolumny. Wyrównana charakterystyka, równomierne promieniowanie, niskie zniekształcenia przy dużej głośności i głęboki czysty bas kosztują i słychać je.
• Dopasowanie do pomieszczenia, adaptacja akustyczna i właściwe ustawienie.
• Jakość wykonania, wzornictwo i trwałość. Gruby fornir, solidne złącza, serwis po latach, radość z ładnego przedmiotu. To prawdziwa wartość, tylko nie dźwiękowa.

Co jest kwestią gustu

• Lampy i gramofony. Brzmią inaczej, bo inaczej mierzą: dodają delikatne zniekształcenia i zmieniają charakterystykę. Wielu osobom to się podoba. To uprawnione, tylko że to nie wyższa wierność, ale przyjemne zabarwienie.

Co nie ma oparcia w dowodach

• Kable za setki i tysiące euro, jeśli tańszy kabel ma wystarczający przekrój.
• Kierunkowość kabli, czyli twierdzenie, że kabel gra lepiej w jedną stronę. Producenci nie podają na to pomiarów.
• Audiofilskie kable zasilające. Pomiary nie wykazały różnicy nawet w porównaniu ze zwykłym przedłużaczem.
• „Wygrzewanie” kabli i elektroniki. W głośnikach zawieszenie w pierwszych godzinach rzeczywiście trochę się rozluźnia, w kablach nikt tego nie wykazał.

Gdy w 2007 roku producent kabli za 7 250 dolarów zgodził się na ślepy test o milion dolarów, wycofał się przed testem. Wyniku więc nigdy nie poznano.

Jak nie dać się nabrać

1. Porównuj przy tej samej głośności. Bez tego każde porównanie jest bezwartościowe.
2. Porównuj na ślepo. Wystarczy kolega, który przełącza i nie mówi ci, co gra. Możesz też użyć ślepego testu ABX w Loudsmith, który wyrówna głośność i oceni wynik za ciebie. Jeśli trafisz różnicę co najmniej 9 razy na 10, jest prawdziwa.
3. Proś o pomiary. Przy kolumnach przede wszystkim o charakterystykę na osi i poza osią. Jeśli producent żadnych nie ma, to też jest odpowiedź.
4. Wydawaj pieniądze tam, gdzie różnice są duże: kolumny, pomieszczenie, ustawienie. Resztę kup porządną i adekwatną.
5. Kupuj też dla przyjemności, jeśli chcesz. Tylko wiedz, za co płacisz.

Co z tego wynika dla budowy kolumn

Dla domowego konstruktora to dobra wiadomość. Największy wpływ na dźwięk ma właśnie kolumna, a tę możesz sam zaprojektować i zbudować. Głośniki znakomitej jakości kosztują ułamek ceny gotowej kolumny high-endowej. Większość ceny w sklepie to obudowa, praca, dystrybucja i marka. Z dobrym projektem, porządną zwrotnicą i pomiarami powstanie kolumna, która na ślepo obroni się nawet przed dużo droższymi.

Jeśli chcesz pójść dalej, podział aktywny z DSP usuwa większość kompromisów zwrotnicy pasywnej. Zajrzyj do artykułu Hypex FusionAmp.

Mały słowniczek

• Pasmo przenoszenia: od jakich najniższych do jakich najwyższych dźwięków gra urządzenie. Ucho słyszy około 20 do 20 000 Hz.
• Decybel (dB): jednostka głośności. 1 dB to najmniejsza różnica, jaką człowiek zauważy, 10 dB brzmi mniej więcej dwa razy głośniej.
• Charakterystyka: wykres, który pokazuje, czy urządzenie gra wszystkie dźwięki równie głośno. Płaska linia oznacza wierność.
• Zniekształcenia: dźwięk, który urządzenie dodaje, a którego nie było w nagraniu. Podaje się je w % albo w dB.
• Ślepy test: porównanie, przy którym słuchacz nie wie, czego słucha.
• Malejące korzyści: każde kolejne euro daje mniej poprawy niż poprzednie.

Źródła: norma DIN 45500 (według hifi-wiki.de i niemieckiej Wikipedii), F. Toole i S. Olive (AES 1994, JAES 2003, AES 2004), F. Toole (Acoustics Today 2013), E. B. Meyer i D. R. Moran (JAES 2007), J. Reiss (JAES 2016), Stereo Review 1983, pomiary Audio Science Review i Stereophile.