← Powrót do bloga

Elektronika

Lampy czy tranzystory? Skąd się bierze „ciepły” dźwięk

· 15 min czytania

W skrócie: Wzmacniacz lampowy naprawdę może brzmieć inaczej niż tranzystorowy. Nie ma w tym jednak magii, tylko trzy mierzalne rzeczy: wyższe zniekształcenia niskich rzędów, głównie drugiej harmonicznej, miękkie obcinanie przy przesterowaniu i przede wszystkim wysoka impedancja wyjściowa, która razem z impedancją kolumny tworzy dzielnik napięcia i zmienia charakterystykę częstotliwościową o kilka decybeli. Gdy w ślepym teście wyrównasz głośność, nic nie jest obcinane, a kolumna ma wyrównaną impedancję, różnice zwykle znikają. Lampa nie jest ani lepsza, ani gorsza, to po prostu inne narzędzie: mniej mocy, więcej ciepła i serwisu, piękny wygląd i zabarwienie, które niektórym się podoba. Jeśli chcesz lampę, zbuduj do niej kolumnę o wysokiej skuteczności i wyrównanej impedancji.

Spis treści:

  1. Krótka historia
  2. Jak wzmacnia lampa, a jak tranzystor
  3. Pierwszy powód „ciepła”: druga harmoniczna
  4. Drugi powód: miękkie obcinanie
  5. Trzeci i największy powód: impedancja wyjściowa
  6. Transformator wyjściowy
  7. SET i push-pull
  8. Moc i sprawność
  9. Ciepło, żywotność, cena i serwis
  10. Co mówią ślepe testy
  11. Lampowy przedwzmacniacz i tranzystorowa końcówka mocy
  12. Kolumna, która pasuje do lampy
  13. Kiedy co wybrać
  14. Do zapamiętania
  15. Mały słowniczek

Krótka historia

W 1904 roku John Ambrose Fleming opatentował diodę próżniową: szklaną bańkę z rozżarzonym włóknem i metalową płytką. Prąd płynął przez nią tylko w jedną stronę. Dwa lata później Lee de Forest dodał między włókno a płytkę cienką siatkę i tak powstała trioda, pierwszy element, który potrafił wzmocnić słaby sygnał. Przez następne pół wieku lampy królowały w radioodbiornikach, liniach telefonicznych, kinach, gramofonach i pierwszych komputerach.

W grudniu 1947 roku John Bardeen, Walter Brattain i William Shockley zaprezentowali w Bell Labs pierwszy tranzystor. W 1956 roku dostali za to Nagrodę Nobla. Tranzystor był mały i tani, nie potrzebował żarzenia i prawie się nie zużywał. W latach 60. i 70. wyparł lampy z większości domowej elektroniki.

Pierwsze wzmacniacze tranzystorowe nie były jednak doskonałe. Niektóre miały wyraźne zniekształcenia skrośne, czyli błąd w miejscu, gdzie stopień końcowy przekazuje sobie dodatnią i ujemną połówkę fali. Tak „tranzystorowe brzmienie” stało się obelgą. Dzisiejsze wzmacniacze tranzystorowe nie mają już tych wad, ale łatka została. Od lat 80. i 90. lampy przeżywają powrót, głównie w hi-fi i we wzmacniaczach gitarowych. Dużą rolę odegrali w tym japońscy entuzjaści prostych wzmacniaczy z jedną triodą, o których będzie mowa niżej.

Jak wzmacnia lampa, a jak tranzystor

Oba robią w zasadzie to samo: słaby sygnał steruje dużym prądem z zasilacza. Wyobraź sobie kran. Ręka porusza się tylko trochę i z małą siłą, a strumień wody zmienia się bardzo. Wzmacniacz to kran, który muzyka odkręca i zakręca tysiące razy na sekundę.

Lampa

  • Katoda jest rozżarzona, więc uciekają z niej elektrony. Stąd żarzenie i pomarańczowa poświata.
  • Anoda ma wysokie dodatnie napięcie, zwykle 200 do 450 V, i przyciąga elektrony.
  • Siatka między nimi ma niewielkie ujemne napięcie. Gdy to napięcie trochę się zmieni, prąd elektronów płynący do anody zmienia się wyraźnie.

Lampa pracuje więc z wysokim napięciem i małym prądem. Kolumna chce czegoś odwrotnego: niskiego napięcia i dużego prądu. Dlatego lampowa końcówka mocy prawie zawsze potrzebuje transformatora wyjściowego, który zamienia jedno na drugie.

Tranzystor

Tranzystor to kawałek krzemu z trzema wyprowadzeniami. W tranzystorze bipolarnym mały prąd bazy steruje dużym prądem płynącym od kolektora do emitera. W tranzystorze MOSFET robi to napięcie na bramce. Tranzystor radzi sobie z dużymi prądami przy niskim napięciu, więc może sterować kolumną bezpośrednio, bez transformatora.

Nowoczesne wzmacniacze obu rodzajów stosują ujemne sprzężenie zwrotne: część sygnału z wyjścia wraca na wejście i wzmacniacz sam koryguje swoje błędy. Wzmacniacze tranzystorowe mają go dużo, dlatego ich zniekształcenia to tysięczne części procenta, a rezystancja wyjściowa jest bliska zeru. Wiele wzmacniaczy lampowych, zwłaszcza tych prostych, ma sprzężenia zwrotnego mało albo wcale. Stąd bierze się większość różnic, o których jest ten artykuł.

Pierwszy powód „ciepła”: druga harmoniczna

Każdy wzmacniacz trochę zniekształca. Do tonu, który do niego wyślesz, dodaje jego wielokrotności, tak zwane harmoniczne. Do tonu 440 Hz dodaje 880 Hz (druga harmoniczna), 1 320 Hz (trzecia) i tak dalej.

Charakterystyka przejściowa triody jest zbliżona do paraboli. Takie zakrzywienie wytwarza głównie drugą harmoniczną, leżącą dokładnie oktawę wyżej. Oktawa to najprzyjemniejszy interwał w muzyce, więc ucho łatwo ją „chowa” w tonie. Efekt często opisuje się jako pełniejszy, bardziej nasycony albo cieplejszy dźwięk. Wyższe harmoniczne, na przykład siódma czy dziewiąta, już do tonu nie pasują i brzmią szorstko. Powstają głównie przy twardym obcinaniu i przy zniekształceniach skrośnych.

WzmacniaczTypowe zniekształcenia (THD) przy średniej mocyPrzeważają
SET na triodzie, bez sprzężenia zwrotnegookoło 0,5 do 5 %2. harmoniczna
Lampowy push-pull ze sprzężeniem zwrotnymokoło 0,1 do 1 %3. harmoniczna
Dobry tranzystorowy (klasa AB lub D)poniżej 0,01 do 0,05 %różne, ale bardzo słabe
Głośnik niskotonowy dla porównaniaokoło 0,3 do 3 % przy głośnym słuchaniu, w basie nawet więcej2. i 3. harmoniczna

Wartości są orientacyjne, dokładne liczby zależą od konkretnego układu i mocy. Ważny jest ostatni wiersz: sam głośnik zniekształca mniej więcej tyle samo co SET. Zniekształcenia na poziomie 1 % z przewagą drugiej harmonicznej często trudno usłyszeć. Badania Earla Geddesa i Lidii Lee pokazały, że liczba THD bardzo słabo przewiduje, jak uciążliwie brzmią zniekształcenia. Ucho bardziej męczy kilka dziesiątych procenta wysokich harmonicznych niż kilka procent drugiej.

Drugi powód: miękkie obcinanie

Każdy wzmacniacz ma sufit. Gdy muzyka go przekroczy, wierzchołki fali zostają „ścięte”. Wzmacniacz tranzystorowy z silnym sprzężeniem zwrotnym gra czysto aż do samego sufitu, a potem obcina ostro, jakbyś wjechał samochodem w ścianę. Powstaje mnóstwo wysokich harmonicznych i dźwięk nagle robi się twardy i szorstki.

Lampa zbliża się do sufitu stopniowo, zniekształcenia rosną powoli, jak samochód, który przed ścianą hamuje. Krótkie szczyty, na przykład uderzenie w bęben, zostają więc zaokrąglone, a ucho odbiera to jako mniej przykre. Dlatego 8-watowy wzmacniacz lampowy często brzmi głośniej, niż można by się spodziewać po 8 W. Gitarzyści zrobili z tej cechy wręcz część swojego brzmienia.

Dla hi-fi wniosek jest prosty: przy porównywaniu wzmacniaczy żaden nie może obcinać. Jeśli porównujesz przesterowany tranzystor z przesterowaną lampą, lampa wygra, ale nie dlatego, że jest lepsza. Tranzystor po prostu powinien mieć więcej mocy. Więcej o mocy w artykule Ile watów naprawdę potrzeba.

Trzeci i największy powód: impedancja wyjściowa

To najmniej znana, a zarazem największa przyczyna różnic. Każdy wzmacniacz ma na wyjściu jakby mały rezystor połączony szeregowo z kolumną. Nazywa się to impedancją wyjściową.

  • Wzmacniacz tranzystorowy: zwykle 0,01 do 0,1 Ω.
  • Lampowy push-pull ze sprzężeniem zwrotnym: zwykle 0,5 do 2 Ω.
  • SET bez sprzężenia zwrotnego: często 1 do 4 Ω, czasem nawet więcej.

Producenci często podają ją jako współczynnik tłumienia: impedancję znamionową kolumny podzieloną przez impedancję wyjściową. Tranzystor ma współczynnik tłumienia 100 do 1 000, SET przy 8 Ω około 2 do 8.

Kolumna nie ma jednak stałej impedancji. Głośnik niskotonowy ma szczyt na rezonansie, zwrotnica dodaje kolejny garb w okolicy częstotliwości podziału, a pomiędzy nimi impedancja spada prawie do rezystancji cewki. Impedancja wyjściowa wzmacniacza i kolumna tworzą dzielnik napięcia, dokładnie taki sam, jaki znasz z artykułu o kablach głośnikowych. Tam, gdzie kolumna ma wysoką impedancję, dostaje prawie całe napięcie. Tam, gdzie niską, większa część ginie na wyjściu wzmacniacza.

2351020305020 Hz100 Hz1k Hz10k Hz20k HzΩ
Modelowa impedancja typowej dwudrożnej kolumny 4 Ω w obudowie zamkniętej: rezystancja cewki 3,2 Ω, rezonans głośnika niskotonowego w obudowie przy 55 Hz ze szczytem około 30 Ω, garb zwrotnicy około 12 Ω przy 2,3 kHz i łagodny wzrost w górze pasma przez indukcyjność. Najniżej spada do 3,4 Ω w okolicy 340 Hz.

Obliczenie: o ile zmienia się charakterystyka

Dzielnik napięcia: napięcie na kolumnie = napięcie wzmacniacza × Z / (Z + Zout). W decybelach: 20 × log(Z / (Z + Zout)). Z to impedancja kolumny przy danej częstotliwości, Zout to impedancja wyjściowa wzmacniacza.

Weź kolumnę, której impedancja zmienia się od 3,2 Ω do 30 Ω, i SET o impedancji wyjściowej 3 Ω:

  • przy 30 Ω: 20 × log(30 / 33) = −0,8 dB,
  • przy 3,2 Ω: 20 × log(3,2 / 6,2) = −5,7 dB,
  • różnica: 4,9 dB.

To samo obliczenie dla innych wzmacniaczy:

Impedancja wyjściowaPrzy 30 ΩPrzy 3,2 ΩNierównomierność charakterystyki
0,05 Ω (tranzystor)−0,01 dB−0,13 dB0,12 dB
1 Ω (lampa ze sprzężeniem zwrotnym)−0,28 dB−2,4 dB2,1 dB
3 Ω (SET)−0,8 dB−5,7 dB4,9 dB

Nierównomierność rzędu 2 do 5 dB w szerokich pasmach jest wyraźnie słyszalna. Dla porównania: różnice około 0,5 dB w szerokim paśmie da się już wychwycić w ślepych testach. Zmiana nie jest przypadkowa, podąża za krzywą impedancji. Z naszą modelową kolumną SET podbija bas w okolicy rezonansu i pasmo wokół częstotliwości podziału, a tłumi zakres około 300 Hz i najwyższe tony.

-4-3-2-10+1+2+320 Hz100 Hz1k Hz10k Hz20k HzdB123
Obliczona zmiana charakterystyki częstotliwościowej, gdy modelową kolumnę z poprzedniego wykresu napędza wzmacniacz o impedancji wyjściowej 0,05 Ω (1, tranzystor), 1 Ω (2, lampa ze sprzężeniem zwrotnym) i 3 Ω (3, SET). Każda krzywa jest przesunięta tak, by jej średnia wynosiła 0 dB. Nierównomierność wynosi 0,1 dB, 2,0 dB i 4,7 dB.

Oto ten „ciepły” dźwięk w liczbach: nieco bogatszy bas w okolicy rezonansu, trochę wycofana średnica i zaokrąglone najwyższe tony. Do tego wyższa impedancja wyjściowa gorzej tłumi głośnik niskotonowy. Jego całkowita dobroć Qts rośnie, a bas staje się miększy i dłuższy. W obudowie zamkniętej z Qts 0,7 może to oznaczać lekki garb, w bass-refleksie dłużej wybrzmiewający bas.

Eksperyment w domu: włącz między wzmacniacz tranzystorowy a kolumnę rezystor mocy 2 do 3 Ω, co najmniej 10 W. Dostaniesz sporą część „lampowego” zabarwienia bez lampy. Potem wyrównaj głośność, inaczej porównanie nie będzie uczciwe.

Transformator wyjściowy

Lampa potrzebuje obciążenia rzędu kilku kiloomów, a kolumna ma 4 lub 8 Ω. Transformator przekłada jedno na drugie podobnie jak skrzynia biegów w samochodzie: po jednej stronie wysokie napięcie i mały prąd, po drugiej niskie napięcie i duży prąd. Stosunek impedancji to kwadrat przekładni zwojowej, więc żeby przejść z 3 000 Ω na 8 Ω, potrzeba przekładni około 19 : 1.

Transformator wyjściowy to serce wzmacniacza lampowego i często jego najdroższy element. Ma też własne ograniczenia:

  • Bas: przy niskich częstotliwościach rdzeń może się nasycić i zniekształcenia rosną. Tani transformator traci tu oddech wcześniej.
  • Góra pasma: indukcyjność rozproszenia i pojemność uzwojeń ograniczają górny koniec pasma. Dobry transformator sięga 20 kHz i wyżej, słaby nie.
  • Odczepy: uzwojenie wtórne ma często wyprowadzenia dla 4, 8 i 16 Ω. Podłącz kolumnę do odczepu odpowiadającego jej impedancji znamionowej. Niższy odczep oznacza też niższą impedancję wyjściową.
  • Waga i cena: transformator na 10 W z pełnym basem waży kilka kilogramów.

Istnieją też wzmacniacze bez transformatora wyjściowego, tak zwane OTL. Potrzebują wielu lamp połączonych równolegle i najlepiej radzą sobie z kolumnami o wysokiej impedancji. Spotyka się je rzadko.

SET i push-pull

SET: jedna lampa, czysta prostota

SET (od angielskiego single-ended triode) ma na kanał jedną triodę końcową, która wzmacnia całą falę. Pracuje w klasie A, czyli przez cały czas przewodzi prąd. Typowe lampy i ich moc:

  • 45: około 1,5 do 2 W,
  • 2A3: około 3 do 3,5 W,
  • 300B: około 7 do 8 W, legenda z warsztatów Western Electric,
  • 211 lub 845: 15 do 20 W, ale przy napięciu anodowym około 1 000 V.

SET ma najprostszy układ, przewagę drugiej harmonicznej i najwyższą impedancję wyjściową. Przez jego transformator płynie stały prąd, dlatego rdzeń musi mieć szczelinę powietrzną, a sam transformator jest duży i drogi. Moc jest mała, a zniekształcenia szybko rosną wraz z głośnością.

Push-pull: dwie lampy w układzie przeciwsobnym

W układzie push-pull dwie lampy końcowe pracują na zmianę: jedna „pcha”, druga „ciągnie”. Ich parzyste harmoniczne znoszą się w transformatorze, więc zostaje głównie słabsza trzecia. Prąd stały też się w transformatorze znosi, dzięki czemu rdzeń może być mniejszy.

Popularne lampy to EL34, KT88, 6L6 i EL84. Para EL84 daje około 15 do 17 W, para EL34 około 30 do 40 W, para KT88 około 50 W i więcej. Push-pull ze sprzężeniem zwrotnym mierzy się dużo lepiej niż SET i lepiej radzi sobie ze zwykłymi kolumnami. Klasyczne przykłady to wzmacniacz Williamsona z 1947 roku i Mullard 5-20 z lat 50.

SETPush-pull
Moc1 do 8 W, wyjątkowo 20 W15 do 100 W
Zniekształceniawyższe, głównie 2. harmonicznaniższe, głównie 3. harmoniczna
Impedancja wyjściowawysoka, 1 do 4 Ωniższa, 0,5 do 2 Ω
Wymagania wobec kolumnywysoka skuteczność, wyrównana impedancjazwykła kolumna o rozsądnej impedancji
Złożonośćprosty, drogi transformatorwięcej elementów, parowanie lamp

Moc i sprawność

Sprawność mówi, ile mocy pobranej z gniazdka trafia do kolumny. Reszta to ciepło.

  • SET w klasie A: sama lampa zamienia na moc wyjściową około 20 do 30 % tego, co dostaje. Gdy doliczysz żarzenie, całość wypada jeszcze gorzej. Stereofoniczny 300B pobiera z gniazdka około 100 do 150 W, nawet gdy akurat gra cicho, a oddaje 2 × 8 W.
  • Lampowy push-pull w klasie AB: trochę lepiej, około 30 do 50 % bez żarzenia.
  • Tranzystor w klasie AB: przy pełnej mocy około 50 do 70 %, w spoczynku pobiera niewiele.
  • Klasa D: 85 do 95 %, prawie się nie nagrzewa.

Więcej o klasach w artykule Klasy wzmacniaczy.

Ile decybeli daje 8 W

Maksymalna głośność w odległości 1 m ≈ skuteczność (dB/1 W/1 m) + 10 × log(moc w W). W odległości 3 m od kolumny w typowym pokoju ubywa mniej więcej 5 do 7 dB.

Skuteczność kolumny2 W8 W100 W
84 dB (mała podstawkowa)87 dB93 dB104 dB
90 dB93 dB99 dB110 dB
96 dB (szerokopasmowa, tuba)99 dB105 dB116 dB

Muzyka ma szczyty o 10 do 20 dB głośniejsze niż średnia. Przy kolumnie 84 dB i 8 W średnia głośność na kanapie wyjdzie więc niewiele ponad 70 dB, a szczyty wzmacniacz będzie już obcinał. Przy kolumnie 96 dB to o 12 dB więcej, co odpowiada 16 razy większej mocy. Dlatego SET tradycyjnie idzie w parze z kolumnami o wysokiej skuteczności: przetwornikami szerokopasmowymi, tubami i dużymi konstrukcjami dwudrożnymi. Zajrzyj do artykułów Słynne konstrukcje i dziennik budowy Needle. Mały 10-centymetrowy przetwornik szerokopasmowy w Needle ma jednak skuteczność raczej przeciętną, więc z 2-watowym SET-em bym go nie łączył. Z 8-watowym 300B w małym pokoju to już działa.

Ciepło, żywotność, cena i serwis

Uwaga: we wzmacniaczu lampowym występują napięcia 300 do 500 V, a przy dużych triodach nawet około 1 000 V. Kondensatory filtrujące trzymają je jeszcze długo po wyłączeniu. Nie sięgaj do włączonego ani świeżo wyłączonego wzmacniacza, jeśli nie wiesz, co robisz.

  • Ciepło: lampy końcowe mają na bańce 100 °C i więcej. Wzmacniacz potrzebuje wolnej przestrzeni nad sobą, nie nadaje się do zamkniętej szafki i trzeba uważać na dzieci i koty.
  • Żywotność: lampy końcowe wytrzymują rzędu kilku tysięcy godzin, zależnie od typu i obciążenia. Małe lampy przedwzmacniacza zwykle znacznie dłużej. Zużyta lampa traci moc, szumi albo mikrofonuje, czyli dzwoni po stuknięciu.
  • Ustawienie polaryzacji: wiele wzmacniaczy ze stałą polaryzacją trzeba wyregulować po wymianie lamp końcowych, a lampy do push-pulla kupować w dobranych parach. Wzmacniacze z automatyczną polaryzacją robią to same.
  • Kondensatory: kondensatory elektrolityczne w zasilaczu starzeją się po 15 do 25 latach, jak w każdej elektronice, tylko przy wyższym napięciu.
  • Cena: dobry transformator wyjściowy, transformator sieciowy i zasilacz wysokiego napięcia są drogie. Za te same pieniądze kupisz wzmacniacz tranzystorowy o wielokrotnie większej mocy. Komplet lamp końcowych kosztuje orientacyjnie od kilkudziesięciu do kilkuset euro, a w przypadku rzadkich typów nawet więcej.

Wzmacniacz tranzystorowy działa za to latami bez serwisu, a klasa D nawet się nie grzeje. To nie jest argument za brzmieniem, tylko za wygodą.

Co mówią ślepe testy

Przy porównywaniu wzmacniaczy trzeba spełnić trzy warunki. Bez nich wynik nic nie jest wart, choćby brzmiał bardzo przekonująco:

  1. Wyrównana głośność z dokładnością do jednej dziesiątej decybela, zmierzona woltomierzem na zaciskach kolumny. Głośniejszy wzmacniacz prawie zawsze „brzmi lepiej”.
  2. Żadnego obcinania. Głośność musi być taka, żeby nawet słabszy wzmacniacz nie dotknął sufitu.
  3. Na ślepo i z szybkim przełączaniem, na przykład metodą ABX. Jak to zrobić, opisuje artykuł Hi-fi a high-end. Wypróbować możesz to w ślepym teście ABX.

Gdy te warunki są spełnione, a wzmacniacze mają niską impedancję wyjściową i małe zniekształcenia, słuchacze zwykle nie potrafią ich odróżnić w ślepych testach. To wynik powtarzany od lat 70. Różnica pojawia się niezawodnie wtedy, gdy różni się charakterystyka częstotliwościowa, na przykład właśnie przez impedancję wyjściową, albo gdy jeden ze wzmacniaczy obcina.

Oznacza to dwie rzeczy. Po pierwsze, SET z wyjściem 3 Ω na kolumnie o skaczącej impedancji da się odróżnić, i to całkiem słusznie. To nie wymysł, to fizyka. Po drugie, ta różnica to zabarwienie, a nie wyższa wierność. Lampa nie dodaje informacji, której brakuje w nagraniu. Zmienia charakterystykę i dodaje harmoniczne. Jeśli ci się to podoba, wszystko w porządku, tylko nazywaj to po imieniu.

Ciekawy jest eksperyment Boba Carvera z połowy lat 80. Zmodyfikował on wzmacniacz tranzystorowy tak, by naśladował transmitancję konkretnego wzmacniacza lampowego, łącznie z jego impedancją wyjściową. Redaktorzy magazynu Stereophile, którzy w to nie wierzyli, nie potrafili potem wiarygodnie odróżnić ich na słuch. To pokazuje, że „lampowe brzmienie” da się opisać pomiarami i odtworzyć.

Lampowy przedwzmacniacz i tranzystorowa końcówka mocy

Popularnym kompromisem jest lampowy przedwzmacniacz, a za nim tranzystorowa końcówka mocy. Co się przez to zyskuje, a co traci?

  • Impedancja wyjściowa przestaje być problemem. Tranzystorowa końcówka trzyma kolumnę pewnie, więc charakterystyka się nie faluje, a bas jest dobrze wytłumiony.
  • Mocy jest dość nawet dla zwykłych kolumn o skuteczności 85 dB.
  • Zabarwienie jest słabsze. Przedwzmacniacz pracuje z małym napięciem, daleko od sufitu, więc jego zniekształcenia wynoszą zwykle dziesiąte części procenta albo mniej. Dobry przedwzmacniacz lampowy mierzy się niemal neutralnie. Jeśli szukasz wyraźnego „ciepła”, tu go nie znajdziesz.
  • Uważaj na połączenie: lampowy przedwzmacniacz może mieć impedancję wyjściową od setek omów do kilku kiloomów. Wejście końcówki powinno mieć co najmniej dziesięć razy więcej, najlepiej 47 kΩ lub więcej, a kabel powinien być krótki.

Kolumna, która pasuje do lampy

Jeśli budujesz kolumnę do wzmacniacza lampowego, większość wyniku masz w swoich rękach. W przypadku SET-a podwójnie.

1. Wysoka skuteczność

Celem jest co najmniej 90 dB/1 W/1 m, a dla SET-a lepiej 93 dB i więcej. Pomoże większy głośnik niskotonowy z lekką membraną i mocnym magnesem, przetwornik szerokopasmowy albo tuba do wysokich tonów. Ceną bywa płytszy bas przy danej wielkości obudowy, to fizyka, której nie da się obejść. Przy porównywaniu uważaj: skuteczność podawana przy 2,83 V jest dla kolumny 4 Ω w rzeczywistości mierzona przy 2 W, a nie przy 1 W, więc wygląda o 3 dB „ładniej”.

2. Wyrównana impedancja

Im mniej skacze impedancja, tym mniej wzmacniacz o wysokiej impedancji wyjściowej zmienia charakterystykę. Masz do dyspozycji trzy narzędzia:

  • Człon Zobela: rezystor i kondensator połączone szeregowo, wpięte równolegle do głośnika niskotonowego. Wyrównuje wzrost impedancji wywołany indukcyjnością cewki. Zwrotnica pracuje wtedy na rezystancję, dla której została obliczona.
  • Obwód LCR na rezonans: szeregowy obwód z cewki, kondensatora i rezystora równolegle do przetwornika, dostrojony do jego rezonansu. Tłumi szczyt impedancji, na przykład przy głośniku wysokotonowym albo niskotonowym w obudowie zamkniętej.
  • Zwrotnica bez głębokich dołków: nie pozwól, by całkowita impedancja spadła poniżej mniej więcej 0,8 wartości znamionowej. Przy 8 Ω oznacza to nie mniej niż 6 do 6,5 Ω.

Loudsmith ma człon Zobela bezpośrednio w zwrotnicy i pokazuje krzywą impedancji całej kolumny. Projektując pod lampę, obserwuj obie krzywe: charakterystykę i impedancję. Jeśli impedancja waha się na przykład tylko od 6 do 10 Ω, nawet SET z wyjściem 3 Ω zmieni charakterystykę tylko o około 1,2 dB zamiast prawie 5 dB.

3. Wyższa impedancja znamionowa

Kolumna 8 Ω to dla lampy wdzięczniejsze obciążenie niż 4 Ω. Stosunek impedancji wyjściowej do impedancji kolumny jest korzystniejszy, a transformatory są często optymalizowane pod 8 Ω.

4. Pasywne korekcje licz razem ze wzmacniaczem

Szeregowe obwody korekcyjne, takie jak w Needle (2,7 Ω ∥ 0,18 mH ∥ 22 µF szeregowo z przetwornikiem), tłumią garb, podnosząc impedancję w danym paśmie. Ich działanie zależy od tego, co jest przed nimi. Przy przetworniku 4 Ω i wzmacniaczu tranzystorowym ten obwód obniża garb w okolicy 2,5 kHz o około 4,5 dB. Ze wzmacniaczem o impedancji wyjściowej 2 Ω już tylko o około 3,2 dB. Jeśli wiesz, że będziesz grać z lampy, uwzględnij jej impedancję wyjściową w projekcie jako rezystancję szeregową.

Jeśli nie zależy ci na samej lampie, tylko na kolumnie, która dobrze gra z czymkolwiek, zajrzyj też do artykułu o kolumnach aktywnych i pasywnych. W kolumnie aktywnej każdy przetwornik jest podłączony bezpośrednio do własnego wzmacniacza i impedancja wyjściowa nie gra roli.

Kiedy co wybrać

SytuacjaZalecenie
Chcesz neutralnego dźwięku, dużo mocy, zero serwisuwzmacniacz tranzystorowy, klasa AB lub D
Zwykłe kolumny o skuteczności 84 do 88 dBtranzystor; lampowy push-pull o mocy co najmniej 30 W, jeśli chcesz lampę
Kolumny o skuteczności powyżej 93 dB, mały pokój, cichsze słuchanieSET to rozsądny wybór, jeśli podoba ci się jego zabarwienie
Chcesz wyglądu i klimatu lampy, ale neutralnego basulampowy przedwzmacniacz i tranzystorowa końcówka mocy
Budujesz kolumnę pod lampę8 Ω, wysoka skuteczność, Zobel i LCR, wyrównana impedancja
Chcesz tylko sprawdzić, jak „lampa” zmieni twoje kolumnyrezystor 2 do 3 Ω między wzmacniaczem tranzystorowym a kolumną, z wyrównaną głośnością

Wzmacniacz lampowy jest jak zegarek mechaniczny. Pokazuje czas mniej dokładnie niż tani elektroniczny, wymaga serwisu i kosztuje więcej. Wielu i tak go kocha za rzemiosło, wygląd i odczucia. To w pełni uprawniony powód. Tylko nie wierz, że pokazuje „prawdziwszy” czas.

Do zapamiętania

  1. „Ciepły” dźwięk lampy da się zmierzyć. Tworzą go druga harmoniczna, miękkie obcinanie i przede wszystkim wysoka impedancja wyjściowa.
  2. Impedancja wyjściowa zmienia charakterystykę zależnie od kolumny. SET z wyjściem 3 Ω potrafi zafalować charakterystykę typowej kolumny nawet o 5 dB.
  3. W uczciwym porównaniu różnice zwykle znikają. Wyrównana głośność, żadnego obcinania i kolumna o wyrównanej impedancji.
  4. Lampa to zabarwienie, a nie wyższa wierność. Jeśli ci się podoba, w porządku, tylko wiedz, za co płacisz.
  5. Do lampy zbuduj kolumnę o wysokiej skuteczności i wyrównanej impedancji. Tam dostaniesz to, co najlepsze z obu światów.

Właśnie przy ostatnim punkcie decydujesz ty, a nie wzmacniacz. W Loudsmith zobaczysz skuteczność i krzywą impedancji swojego projektu, a członem Zobela wyrównasz ją, zanim kupisz pierwszy element.

Mały słowniczek

  • Trioda: lampa z katodą, siatką i anodą. Najprostsza lampa wzmacniająca.
  • Pentoda, tetroda strumieniowa: lampy z dodatkowymi siatkami, na przykład EL34 lub KT88. Mają większą moc i sprawność.
  • Harmoniczne: wielokrotności tonu podstawowego, które dodają zniekształcenia.
  • THD: całkowite zniekształcenia harmoniczne w procentach.
  • Sprzężenie zwrotne: część sygnału z wyjścia wraca na wejście, a wzmacniacz koryguje swoje błędy.
  • Impedancja wyjściowa: wewnętrzna rezystancja wzmacniacza połączona szeregowo z kolumną.
  • Współczynnik tłumienia: impedancja znamionowa kolumny podzielona przez impedancję wyjściową wzmacniacza.
  • Transformator wyjściowy: zamienia wysokie napięcie lampy na niskie napięcie i duży prąd dla kolumny.
  • SET: wzmacniacz z jedną triodą końcową na kanał, klasa A.
  • Push-pull: dwie lampy końcowe w układzie przeciwsobnym, parzyste harmoniczne się znoszą.
  • OTL: wzmacniacz lampowy bez transformatora wyjściowego.
  • Polaryzacja (bias): spoczynkowy punkt pracy lampy, wokół którego sygnał „huśta się” w górę i w dół.
  • Człon Zobela: R i C równolegle do przetwornika, wyrównują wzrost impedancji w górze pasma.
  • Obwód LCR: obwód, który tłumi szczyt impedancji na rezonansie przetwornika.

Źródła: R. O. Hamm, Tubes Versus Transistors: Is There an Audible Difference? (JAES 1973); E. Geddes i L. Lee, Auditory Perception of Nonlinear Distortion (AES Convention 2003); D. T. N. Williamson, Design for a High-Quality Amplifier (Wireless World 1947); M. Jones, Valve Amplifiers (Newnes); D. Self, Audio Power Amplifier Design (Focal Press); F. E. Toole, Sound Reproduction: The Acoustics and Psychoacoustics of Loudspeakers and Rooms (Focal Press); I. G. Masters i D. L. Clark, Do All Amplifiers Sound the Same? (Stereo Review 1987); dane katalogowe lamp 45, 2A3, 300B, EL34, EL84 i KT88. Obliczenia dzielnika napięcia i obwodu korekcyjnego oraz modelowa impedancja na wykresach są moje własne.

Darmowe narzędzia: Planer pokoju · Pomiar kolumny · Ślepy test ABX